ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਲ ਪੈਂਦੇ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੋਂ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਬਚ ਗਏ ਉਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।" (ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ’, ਪੰਨਾ 9)।
"ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਹਲਕੀ ਘੋੜਸਵਾਰ (ਗਸ਼ਤ ਫੌਜ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲਮ ਬਣਾਏ।" (ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ’, ਪੰਨਾ 60)।
"ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ... ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਥੋਪੀ ਗਈ ਹਰ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕੀਤਾ।" (ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ, ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ’, ਪੰਨਾ 52)।
ਦੋ ਸਿੱਖ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਤੇ ਸੜਕ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਹਨ।
ਚਿਠੀ ਲਿਖੇ ਸਿੰਘ ਬੋਤਾ,
ਹਥ ਹੈ ਸੋਟਾ,
ਵਿਚ ਰਾਹ ਖਲੋਤਾ,
ਆਨਾ ਲਾਇਆ ਗੱਡੇ ਨੂੰ,
ਧੇਲਾ ਲਾਇਆ ਖੋਤਾ,
ਆਖਾੰ ਭਾਬੀ ਖਾਨੋ ਨੂੰ,
ਤੇਰਾ ਅਕਬਰੀ ਘਰ ਹੈ ਖੋਟਾ,
ਇੰਜ ਆਖੇ ਸਿੰਘ ਬੋਤਾ।
ਹਥ ਹੈ ਸੋਟਾ,
ਵਿਚ ਰਾਹ ਖਲੋਤਾ,
ਆਨਾ ਲਾਇਆ ਗੱਡੇ ਨੂੰ,
ਧੇਲਾ ਲਾਇਆ ਖੋਤਾ,
ਆਖਾੰ ਭਾਬੀ ਖਾਨੋ ਨੂੰ,
ਤੇਰਾ ਅਕਬਰੀ ਘਰ ਹੈ ਖੋਟਾ,
ਇੰਜ ਆਖੇ ਸਿੰਘ ਬੋਤਾ।
ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮਖੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਆਖਰੀ ਪੰਗਤੀ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੰਗਤੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ ਦੀ ਜਗਹ ਇੱਕ ਮਖੋਲ ਦੀ ਗਲ ਬਨਾ ਕੇ ਰਖ ਦਿਤਾ।
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
