ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (1469-1539) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।
ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਰਲ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੁਲਾਸੇ ਨਾਲ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਬੇਤੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਆਏ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੱਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾੰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇੰਨੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਦੌਲਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫਾਇਦੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਮਾੜੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਔਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬਿਬੇਕ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬਿਬੇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼, ਵਾਂਝੇ, ਅਤੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਫੈਲਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੋਵੇਂ ਦਿੱਤੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ (elite, intellectuals) ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ। ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।
ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (institutions) ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ (community practice) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ 'ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ' ਹਨ: ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ (ਸੰਗਤ), ਅਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ (ਪੰਗਤ) ਕੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ (ਲੰਗਰ)। ਇਸ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ 'ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਿਬਰਟੇਰੀਅਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (Libertarian Capitalism) ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ, ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਕੋਈ welfare state ਨਹੀਂ), ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਦ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਜਗਾਈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ। ਸਧਾਰਨ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮੈਕਿਆਵੇਲੀਅਨ (ਚਾਣਕਿਆਨੀਤੀ) ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੁਆਰਾ ਭਟਕਾਇਆ ਜਾੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਧਾਰਨ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ (corrupt elite and intellectuals) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ, ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਤਾੜੇ ਗਏ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਬਣ ਗਏ।
"ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਇਲਾਹੀ ਧਰਮ, 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ, ਨੈਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਕਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਇਸਨੇ ਪੁਜਾਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਸਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮੀਵਾਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।" (ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, 'ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ: ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ', ਪੰਨਾ 2)।
ਅੱਜ ਹਰ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਆਇਆ ਸੀ।