ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਤੇ।


500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹੇ ਹਨ।
ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਔਰਤ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਹਨ, ਤੇਿ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ (1464–1518) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸੀ।
ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ (1506-1582) ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ (ਲੰਗਰ) ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਹੈ। ਲੰਗਰ (ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ) ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ।
ਮਾਈ ਭਾਗੋ (ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ, 1670-1720) ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ (ਮਾਤਾ ਗੁਜਰ ਕੌਰ, 1624-1705) ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੰਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਖੀ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਘਟਨਾਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
ਰਾਨੀ ਜਿੰਦਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (1817-63) ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਰੀਜੈਂਟ (ਅਸਥਾਈ ਰਾਜਾ) ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਰੀਜੈਂਟ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1863 ਵਿੱਚ 46 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬੰਬਾ (1869-1957): ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੰਬਾ ਮੂਲਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਬੰਬਾ ਸੋਫੀਆ ਜਿੰਦਨ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਤਾਧਿਕਾਰ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਸੀ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਬੰਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਉਸਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬੰਬਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (Princess Bamba Collection) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਫੀਆ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (1876-1948): ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੰਬਾ ਮੂਲਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਫਰੇਜੇਟ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਜੀਬੀ ਸਟੈਂਪਸ, 2018) ਉਸਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਫਰੇਜੇਟ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹੈਰੀਟੇਜ, 2023)