ਸਭਿਅਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਕਬੀਲੇਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਰਤ-ਵੰਡ (division of labor) ਹੋਈ। ਇਸਨੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਭਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ ਮੁਹਾਰਤ (specialization), ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਕਾਸ (development) ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਲੜਦੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਾਨੀਆਂ ਮੂਲ ਚਾਰ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ - Egyptian, ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਅਨ (Babylonian), ਚੀਨੀ, ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ - ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ। Egyptian ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ 'ਰਾ' ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ। ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਅਨਾਂ (ਬੇਬੀਲੋਨੀਅਨਾਂ) ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਨਤ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (financial system) ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ। ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂਡਰਿਨ (bureaucrats) ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਮੂਲ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ (Indus) ਘਾਟੀ ਭਾਰਤ/ਇੰਡੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ/ਇੰਡੀਆ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਸ਼ਬਦ ਯੂਰਪੀਅਨ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਮਰੀਕਨ ਇੰਡੀਅਨਜ਼, ਮਾਯਾਨ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਆਦਿ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼।
ਭਾਰਤ/ਇੰਡੀਆ ਇੱਕ 77 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ 'ਸਾਫਟ ਸਟੇਟ' (Soft State) (ਬਰਨਾਰਡ ਡੀ. ਨੋਸਿਟਰ, 1970) ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਨਸਲ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਧਰਮ ਘੱਟ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਸੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨਾਮ 'ਭਾਰਤ' ਜਾਂ 'ਹਿੰਦ' ਜਾਂ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ 3000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਸਲ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਧਰਮ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਭੋਜਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਫਲਸਫਾ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਥਾਨੇਸਰ ਵਿਖੇ 'ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ' (Gateway of Khalsa Raj') ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸੀਮਾ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ (ਹਿੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾਂ ਗੇਟਵੇ/ਸਰਹੱਦ) ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦ/ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਣ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਮੋਹਨਜੋ-ਦਾਰੋ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਸਨ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ/ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੁ ਅਤੇ ਭਾਲੁ ਵਰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਿਸਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ/ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (West Punjab) ਵਜੋਂ ਲੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦ/ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (East Punjab) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦੀ ਕਿਉਂ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? 'ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ' (Clash of Civilizations) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ (resource crunch) ਅਤੇ ਭੂ-ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ (Geoeconomics) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ (Globalization) ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਥ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ (exploit) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।