ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਮਨ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (1799-1849) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੀਟਨਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ। "ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਪੂਰਬ' ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।" "...ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਤਰਕ, ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਮਿਆਰਾਂ ਤੌਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾੰਦਾ ਸੀ;" (ਲੀਟਨਰ, 1883)
"ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰੋਕੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਸਾਡਾ ਸਿਸਟਮ ਸਰਕਾਰੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ।" (ਲੀਟਨਰ, 1883)
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ "ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ" ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਪਰ ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਦਰਸ਼ਨ, ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
"ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਨਕਦੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।" (ਕਾਓ ਯਿਨ, 'ਫਰੌਮ ਪੁਲਿਸਮੈਨ ਟੂ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀਜ਼: ਏ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਇਨ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ੰਘਾਈ, 1885–1945', ਪੰਨਾ 63) ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਗਏ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (percentage) ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਕਦੀ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਲਗਾ ਕੇ); ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ (ਵੂਟਜ਼ ਸਟੀਲ ਉਦਯੋਗ) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ 'ਯੈੱਸ-ਮੈਨ' ਜਾਂ ਭਾੜੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਨ। ਉਹ "ਸਿਰਫ਼ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਅਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।" (ਕਾਓ ਯਿਨ, 'ਫਰੌਮ ਪੁਲਿਸਮੈਨ ਟੂ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀਜ਼: ਏ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਇਨ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ੰਘਾਈ, 1885–1945', ਪੰਨਾ 23)
ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਗਏ ਸਨ।
ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਰਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦਦ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਸੀਂ ਸਨਮਾਨ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।"
ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: "ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੋ। ਸਿੱਖ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ - ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।" (Jim Beckerman - northjersey.com, 2018)
ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਮਨ ਸੀ।