ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ (victim mindset) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਆਣੀ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਘਾਟ ਨਤੀਜਾ (result) ਹੈ। 'ਲੀਡਰ ਦੀ ਘਾਟ' ਬਹਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਅਪਨੇ ਆਪ ਤੋਂ ਜਿਮੇਵਾਰੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਸੂਰ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਉੱਚ ਜਾਤੀ' ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ 80 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 80% ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਆ ​​ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਰਣਨੀਤਕ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (no critical and rigorous evaluation of the root cause)।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਉੱਚ ਜਾਤੀ' ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚਾਣਕਿਆ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਮੇ ਨੂੰ ਲਕੋਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (political culture) ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜੀ ਸਿਆਸਤ (ਨਿਜੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਜਾਨ ਪਛਾਨ) ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। 1947 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਮਲਹੋਤਰਾ (ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਇੱਕ 'ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ' ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ? 'ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ' ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਕਿਉਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ? ਇੱਕ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ:
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਆਗੂ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਡੂੰਘੇ narcissim ਅਤੇ ਹੋਮੇ ਕਾਰਨ ਅਪਨੇ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੁਦ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ੱਕ ਤੇ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਅਪਨੇ ਹੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ 'ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ' ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਗੂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਣਗੇ?
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 'ਸਿਸਟਮ ਸੋਚ' (System Thinking) ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਓ (ਸੰਗਠਨ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੂਹ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਸਮੂਹ)।