ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ (ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ) ਮਾਡਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ macroeconomics ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਉੱਚ ਪੱਧਰ (high level) ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ (ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ) ਮਾਡਲ ਅਜ਼ਾਦ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (Libertarian Capitalism) ਹੈ।
ਲਿਬਰਟੇਰੀਅਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਕੀ ਹੈ?
ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲ, ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਕੌਣ ਬਣਾਏਗਾ? ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਕੌਣ ਚਲਾਏਗਾ? ਫ੍ਰੀ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀ ਵਾਧ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਕੋਈ ਆਰਥਿਕ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਲਗਾਤਾਰ 'ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ' ਹਨ।
ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ welfare state ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ, ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ (community based) ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ welfare state ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਡਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ।
ਅਜ਼ਾਦ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (Libertarian Capitalism) ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਅਰਾਜਕਤਾ (anarchy) ਨਹੀਂ ਹੈ। Free Market ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਤੇ ਘੱਟ/ਛੋਟੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ epistocracy ਕਿਹਾ ਹੈ। ਚੀਨੀਆਂ ਕੋਲ ਮੈਂਡਰਿਨ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਚਲਾਨ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਝੂਠੇ ਸਬੰਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1970 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਧਵਾਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਵਧੇਰੇ ਟੈਕਸਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ, ਸਰਕਾਰ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਮੰਗ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਵਾਦ, ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ, ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ 'ਵੈਲਥ ਪੰਪ' (Wealth Pump) ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਕ ਮੱਧ ਵਰਗ ਤੋਂ ਪੂੰਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲੁਟ ਰਾਹੀਂ ਪੂੰਜੀਪਤੀ, ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਬੈਂਕਰਾਂ ਤੱਕ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। (Peter Turchin, 2024) ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ, ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ‘ਵੈਲਥ ਪੰਪ’। ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਸਮਾਨਤਾ (inequality) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਰਗ ਦਾ ਸੁੰਗੜਨਾ (middle class decline) ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਕਤਲੇਆਮ (Pogroms) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕ ਹਾਇਕ (Friedrich Hayek) ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਰਾਹ' (Road to Serfdom) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਰੂਸੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ (Pogroms), ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੈਲੋ-ਸਟਾਰ ਘਰ (yellow-star houses), ਅਤੇ 1984-1998 ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।
ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਲੁਟਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸਰਕਾਰ ਜਿਸਨੂੰ ਘੱਟ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਘੱਟ ਕਰੇਗੀ।
ਦੁਨਿਆ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦ, ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ, ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ funding ਲਈ ਵਿਤੀ ਦਮਨ, ਲੁਟ, ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰੇਗਾ।
ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ indoctrinated ਕੀਤਾ ਹੈ। , ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਦਮਨ ਨੇ 'ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ' (ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਿਹਨਾ ਹੈ)। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਦਮਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫੇਰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੰਗਣਾ ਮਾਫੀਆ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਅਜ਼ਾਦ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (Libertarian Capitalism) ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ (economy), ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ macroeconomic ਮਾਡਲ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਪੂੰਜੀਵਾਦ (Libertarian Capitalism), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ , ਘੱਟ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਦਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ।